Upadłość konsumencka po zamknięciu firmy – co powinien wiedzieć były przedsiębiorca?

Zaprzestanie prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej rzadko oznacza definitywne zakończenie problemów finansowych związanych z prowadzonym wcześniej biznesem. Niespłacone zobowiązania wobec kontrahentów, zaległości wobec ZUS i organów podatkowych, kredyty obrotowe i inwestycyjne, zobowiązania leasingowe czy długi wynikające z udzielonych poręczeń nadal obciążają osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą.

Jednoosobowa działalność gospodarcza nie stanowi bowiem odrębnego podmiotu prawa. Przedsiębiorca prowadzący działalność wpisaną do CEIDG odpowiada za zobowiązania związane z jej wykonywaniem całym swoim majątkiem – zarówno składnikami wykorzystywanymi w działalności, jak i majątkiem osobistym. Odpowiedzialność ta co do zasady nie wygasa wraz z zakończeniem działalności gospodarczej, co w praktyce oznacza możliwość dalszego prowadzenia egzekucji z majątku byłego przedsiębiorcy również po zamknięciu firmy.

W aktualnym stanie prawnym osoby zadłużone po zakończeniu działalności gospodarczej mogą jednak korzystać z instytucji tzw. upadłości konsumenckiej. Szczególne znaczenie miała nowelizacja Prawa upadłościowego obowiązująca od 24 marca 2020 r., która istotnie zwiększyła dostępność oddłużenia także dla osób, których niewypłacalność pozostaje związana z wcześniej prowadzoną działalnością gospodarczą.

Były przedsiębiorca w rozumieniu prawa upadłościowego

Prawo upadłościowe przewiduje dwa odrębne tryby postępowania upadłościowego. Pierwszy dotyczy przedsiębiorców i jest prowadzony na zasadach ogólnych przewidzianych w ustawie – Prawo upadłościowe. Drugi obejmuje postępowanie wobec osób fizycznych, wobec których nie prowadzi się postępowania upadłościowego właściwego dla przedsiębiorców, określane jako upadłość konsumencka (art. 491¹ i nast. Prawa upadłościowego).

Dla ustalenia właściwego trybu postępowania kluczowe znaczenie ma aktualny status dłużnika w chwili składania wniosku o ogłoszenie upadłości. Co do zasady postępowanie konsumenckie dotyczy osób fizycznych, które nie prowadzą działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów prawa upadłościowego. W praktyce najczęściej będą to osoby, które zakończyły wykonywanie jednoosobowej działalności gospodarczej i zostały wykreślone z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG). Sam fakt wcześniejszego prowadzenia działalności gospodarczej nie wyłącza możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej.

Ocena statusu dłużnika nie zawsze sprowadza się jednak wyłącznie do formalnego wpisu w CEIDG. W praktyce znaczenie może mieć również to, czy działalność gospodarcza jest faktycznie wykonywana oraz czy istnieją podstawy do prowadzenia wobec dłużnika postępowania upadłościowego właściwego dla przedsiębiorców. Z tego względu każda sprawa wymaga indywidualnej oceny z uwzględnieniem aktualnej sytuacji prawnej i faktycznej dłużnika.

Upadłość konsumencka osób związanych z działalnością gospodarczą

Upadłość konsumencka może dotyczyć nie tylko osób prywatnych, które nigdy nie prowadziły działalności gospodarczej, ale również osób, których zadłużenie pozostaje związane z wcześniejszą aktywnością gospodarczą albo z odpowiedzialnością za zobowiązania podmiotów uczestniczących w obrocie gospodarczym.

W praktyce problem ten najczęściej pojawia się w przypadku:

• osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą,
• osób prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej,
• wspólników spółek osobowych odpowiadających za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem,
• wspólników spółek kapitałowych,
• członków zarządu spółek kapitałowych, wobec których powstała osobista odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Sytuacja prawna każdej z tych grup kształtuje się jednak odmiennie. Znaczenie ma przede wszystkim aktualny status przedsiębiorcy, a także to, czy wobec danej osoby możliwe jest prowadzenie postępowania upadłościowego właściwego dla przedsiębiorców.

W konsekwencji sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej w przeszłości, uczestnictwa w spółce osobowej lub kapitałowej albo pełnienia funkcji w organach spółki nie przesądza jeszcze automatycznie o możliwości lub braku możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej. Każda sytuacja wymaga odrębnej oceny prawnej.

Jednoosobowa działalność gospodarcza

Najbardziej typową sytuacją jest przypadek osoby prowadzącej wcześniej jednoosobową działalność gospodarczą wpisaną do CEIDG. Ponieważ jednoosobowa działalność gospodarcza nie stanowi odrębnego podmiotu prawa, wszystkie zobowiązania związane z jej prowadzeniem są w rzeczywistości zobowiązaniami osoby fizycznej prowadzącej działalność.

Po zakończeniu działalności zobowiązania te nie wygasają i nadal obciążają byłego przedsiębiorcę całym jego majątkiem osobistym. Dotyczy to w szczególności:

• zobowiązań wobec kontrahentów,
• kredytów i pożyczek związanych z działalnością gospodarczą,
• umów leasingu,
• zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów podatkowych,
• zobowiązań wynikających z poręczeń,
• należności objętych postępowaniami egzekucyjnymi.

Co do zasady osoba, która utraciła status przedsiębiorcy, może ubiegać się o ogłoszenie upadłości konsumenckiej również wtedy, gdy przeważająca część jej zadłużenia pozostaje związana z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą.

Zawieszenie działalności gospodarczej a upadłość konsumencka

W praktyce często pojawia się pytanie, czy samo zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej umożliwia skorzystanie z upadłości konsumenckiej. Zagadnienie to wymaga ostrożnej oceny, ponieważ zawieszenie działalności nie jest równoznaczne z utratą statusu przedsiębiorcy.

Osoba nadal figurująca w CEIDG może być traktowana jako przedsiębiorca również wtedy, gdy faktycznie nie wykonuje już działalności gospodarczej i nie osiąga przychodów. Z tego względu samo zawieszenie działalności może okazać się niewystarczające do przyjęcia, że wobec danej osoby właściwe pozostaje postępowanie konsumenckie.

W praktyce bezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje definitywne zakończenie działalności gospodarczej i wykreślenie wpisu z CEIDG przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Pozwala to ograniczyć ryzyko sporów dotyczących statusu dłużnika oraz właściwego trybu postępowania.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z zawieszoną działalnością gospodarczą automatycznie jest pozbawiona możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny z uwzględnieniem rzeczywistej sytuacji prawnej i gospodarczej dłużnika.

Działalność nieewidencjonowana a upadłość konsumencka

Odrębnej oceny wymaga sytuacja osób prowadzących działalność nieewidencjonowaną. Brak obowiązku wpisu do CEIDG nie oznacza automatycznie, że dana osoba nie posiada statusu przedsiębiorcy na gruncie prawa upadłościowego.

Dla oceny zdolności upadłościowej znaczenie ma bowiem nie tylko formalna rejestracja działalności, lecz również faktyczne prowadzenie we własnym imieniu działalności gospodarczej lub zawodowej. W praktyce sąd może badać charakter wykonywanej aktywności, jej zorganizowanie, ciągłość oraz zarobkowy cel działalności.

W konsekwencji również osoba prowadząca działalność nierejestrowaną może zostać uznana za przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów prawa upadłościowego, jeżeli charakter prowadzonej działalności odpowiada cechom działalności gospodarczej. Każda sytuacja wymaga zatem indywidualnej oceny z uwzględnieniem rzeczywistego sposobu wykonywania działalności oraz skali prowadzonej aktywności.

Spółka cywilna

Szczególnego rozróżnienia wymaga sytuacja osób prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Spółka cywilna nie jest odrębnym przedsiębiorcą ani spółką prawa handlowego, lecz umową łączącą wspólników. Status przedsiębiorców posiadają sami wspólnicy wpisani do CEIDG.

Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania związane z działalnością prowadzoną w ramach spółki całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami. W praktyce oznacza to możliwość dochodzenia przez wierzyciela całości zobowiązania od dowolnego wspólnika.

Dopóki dana osoba pozostaje wspólnikiem spółki cywilnej prowadzącym działalność gospodarczą, co do zasady nie może korzystać z upadłości konsumenckiej. Możliwość skorzystania z postępowania konsumenckiego pojawia się najczęściej dopiero po utracie statusu przedsiębiorcy, przykładowo wskutek:

• rozwiązania spółki cywilnej,
• wystąpienia wspólnika ze spółki połączonego z zakończeniem działalności gospodarczej,
• wykreślenia działalności gospodarczej z CEIDG.

Samo ustanie uczestnictwa w spółce cywilnej nie powoduje jednak wygaśnięcia odpowiedzialności za wcześniej powstałe zobowiązania. Były wspólnik nadal może odpowiadać za długi związane z działalnością prowadzoną w ramach spółki.

Wspólnicy spółek osobowych

Jeszcze bardziej złożona jest sytuacja wspólników spółek osobowych prawa handlowego, w szczególności spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej. Kluczowe znaczenie ma tutaj zakres odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki.

Wspólnicy ponoszący nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania spółki, przede wszystkim wspólnicy spółki jawnej oraz komplementariusze spółki komandytowej i komandytowo-akcyjnej – odpowiadają za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem prywatnym. Z punktu widzenia prawa upadłościowego ich sytuacja jest zbliżona do sytuacji przedsiębiorców.

W praktyce oznacza to, że dopóki dana osoba posiada status wspólnika ponoszącego nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania spółki, możliwość skorzystania z upadłości konsumenckiej co do zasady pozostaje wyłączona. Najczęściej konieczne jest wcześniejsze ustanie tego statusu, przykładowo poprzez:

• wystąpienie wspólnika ze spółki,
• rozwiązanie spółki,
• zakończenie likwidacji spółki,
• zmianę statusu wspólnika lub zakresu jego odpowiedzialności.

Dopiero po utracie statusu wspólnika odpowiadającego za zobowiązania spółki bez ograniczenia możliwe jest rozważanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Nie powoduje to jednak wygaśnięcia odpowiedzialności za wcześniej powstałe zobowiązania spółki, które nadal mogą być dochodzone od byłego wspólnika.

Odmiennie należy oceniać sytuację komandytariuszy spółki komandytowej oraz akcjonariuszy spółki komandytowo-akcyjnej. Ponieważ ich odpowiedzialność ma charakter ograniczony, sam status takiego wspólnika co do zasady nie wyłącza możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej, o ile dana osoba dodatkowo nie prowadzi działalności gospodarczej we własnym imieniu.

Odpowiedzialność członka zarządu z art. 299 k.s.h. a upadłość konsumencka

Szczególne znaczenie praktyczne ma sytuacja byłych członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wobec których wierzyciele dochodzą odpowiedzialności za zobowiązania spółki na podstawie art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Odpowiedzialność taka może powstać wtedy, gdy egzekucja prowadzona przeciwko samej spółce okaże się bezskuteczna.

W praktyce często pojawia się pytanie, czy zobowiązania wynikające z art. 299 k.s.h. mogą zostać objęte upadłością konsumencką i podlegać oddłużeniu. Aktualnie przyjmuje się, że zobowiązania tego rodzaju, mimo ich odszkodowawczego charakteru, mogą zostać objęte oddłużeniem w upadłości konsumenckiej, ponieważ nie należą do katalogu zobowiązań wyłączonych z umorzenia przewidzianego w art. 491²¹ Prawa upadłościowego.

W praktyce oznacza to, że były członek zarządu spółki z o.o. może próbować oddłużyć się również z zobowiązań wynikających z odpowiedzialności za długi spółki. Nie oznacza to jednak automatycznego umorzenia takich zobowiązań w każdej sprawie. Sąd nadal ocenia okoliczności powstania zadłużenia, sposób prowadzenia spraw spółki oraz to, czy członek zarządu terminowo wykonywał obowiązki związane z niewypłacalnością przedsiębiorcy.

Spółki kapitałowe

Inaczej przedstawia się sytuacja związana ze spółkami kapitałowymi, przede wszystkim spółką z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółką akcyjną.

Spółka kapitałowa stanowi odrębny podmiot prawa i odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem. Wspólnik spółki z o.o. albo akcjonariusz spółki akcyjnej nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki. Samo posiadanie udziałów albo akcji nie powoduje więc utraty statusu konsumenta w rozumieniu przepisów prawa upadłościowego.

Należy jednak pamiętać, że udziały albo akcje posiadane przez dłużnika stanowią składnik jego majątku. W przypadku ogłoszenia upadłości konsumenckiej mogą one wejść do masy upadłości i podlegać likwidacji przez syndyka, jeżeli przedstawiają realną wartość ekonomiczną.

Upadłość konsumencka byłego przedsiębiorcy po zmianach przepisów

Istotne znaczenie dla sytuacji byłych przedsiębiorców miała nowelizacja Prawa upadłościowego obowiązująca od 24 marca 2020 r. Zmiany te w praktyce znacząco zwiększyły dostępność postępowania oddłużeniowego dla osób, których zadłużenie pozostaje związane z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą.

W poprzednim stanie prawnym możliwość skorzystania z upadłości konsumenckiej przez byłych przedsiębiorców była istotnie ograniczona. Obowiązywał m.in. okres karencji związany z zakończeniem działalności gospodarczej. Aktualnie przepisy nie przewidują już konieczności odczekania określonego czasu pomiędzy utratą statusu przedsiębiorcy a złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.

Niewypłacalność jako warunek ogłoszenia upadłości konsumenckiej

Podstawową przesłanką ogłoszenia upadłości konsumenckiej pozostaje stan niewypłacalności. Zgodnie z art. 11 Prawa upadłościowego dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Prawo upadłościowe przewiduje domniemanie niewypłacalności w sytuacji, gdy opóźnienie w wykonywaniu wymagalnych zobowiązań przekracza trzy miesiące. W praktyce ocena niewypłacalności nie sprowadza się jednak wyłącznie do samego okresu opóźnienia. Znaczenie ma również rzeczywista sytuacja majątkowa dłużnika, jego możliwości zarobkowe oraz realna zdolność do regulowania zobowiązań.

W przypadku byłych przedsiębiorców źródłem niewypłacalności bardzo często są zobowiązania powstałe jeszcze w okresie prowadzenia działalności gospodarczej, które po jej zakończeniu nadal obciążają majątek osobisty dłużnika. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których zadłużenie osiągnęło rozmiar uniemożliwiający jego dalszą obsługę mimo zakończenia działalności i podejmowanych prób stabilizacji sytuacji finansowej.

Niezłożenie wniosku o upadłość przedsiębiorcy a upadłość konsumencka

W przypadku byłych przedsiębiorców istotne znaczenie może mieć również ocena, czy w okresie prowadzenia działalności gospodarczej istniał obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy oraz czy obowiązek ten został wykonany we właściwym czasie.

Zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego przedsiębiorca będący dłużnikiem niewypłacalnym jest obowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie trzydziestu dni od dnia powstania stanu niewypłacalności. Obowiązek ten dotyczy w szczególności osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą, wspólników spółek osobowych ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem oraz członków organów podmiotów, wobec których przepisy przewidują taki obowiązek.

Aktualny stan prawny nie przewiduje już automatycznego oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wyłącznie z tego powodu, że były przedsiębiorca nie złożył wcześniej w terminie wniosku o upadłość przedsiębiorcy. Okoliczność ta może jednak podlegać ocenie sądu na dalszym etapie postępowania, zwłaszcza przy ustalaniu planu spłaty wierzycieli oraz ocenie stopnia zawinienia dłużnika w doprowadzeniu do niewypłacalności albo zwiększeniu jej rozmiaru.

W praktyce sądy analizują w szczególności, czy dalsze prowadzenie działalności gospodarczej mimo utraty płynności finansowej prowadziło do powiększania zadłużenia, zaciągania kolejnych zobowiązań mimo braku realnych możliwości ich wykonania albo pogłębiania pokrzywdzenia wierzycieli. Znaczenie mogą mieć również działania podejmowane przez przedsiębiorcę w celu ratowania działalności, próby restrukturyzacji zadłużenia, negocjacje z wierzycielami czy rzeczywista możliwość oceny momentu powstania niewypłacalności.

Samo niezłożenie wniosku o upadłość przedsiębiorcy w ustawowym terminie nie przekreśla więc możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej, może jednak wpływać na sposób oceny sytuacji dłużnika przez sąd upadłościowy oraz na ostateczny model oddłużenia zastosowany w konkretnej sprawie.

Czy wierzyciel może złożyć wniosek o upadłość byłego przedsiębiorcy?

W praktyce po zakończeniu działalności gospodarczej wielu dłużników zakłada, że wyłącznie oni sami mogą zdecydować o złożeniu wniosku o upadłość konsumencką. Prawo upadłościowe przewiduje jednak również szczególne uprawnienie po stronie wierzyciela.

Zgodnie z art. 8 Prawa upadłościowego wierzyciel osobisty może złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która wcześniej prowadziła działalność gospodarczą, jeżeli od dnia wykreślenia działalności z właściwego rejestru nie upłynął rok. Dotyczy to również byłych wspólników spółek osobowych ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem.

W praktyce oznacza to, że po zamknięciu działalności gospodarczej były przedsiębiorca może nadal zostać objęty postępowaniem upadłościowym zainicjowanym przez wierzyciela. Postępowanie takie prowadzone jest jednak według przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej.

Istotne jest przy tym rozróżnienie sytuacji wierzyciela i samego dłużnika. Roczny termin przewidziany w art. 8 pr. up. dotyczy wyłącznie wierzyciela. Nie oznacza on, że były przedsiębiorca musi odczekać rok albo że przez rok po wykreśleniu działalności nie może złożyć własnego wniosku o upadłość konsumencką.

W praktyce były przedsiębiorca może złożyć własny wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej niezwłocznie po utracie statusu przedsiębiorcy.

Ma to istotne znaczenie praktyczne, ponieważ do czasu ogłoszenia upadłości wierzyciele mogą nadal prowadzić postępowania egzekucyjne, zajmować rachunki bankowe, wynagrodzenie albo składniki majątku dłużnika. Nadal naliczane są również odsetki od zobowiązań, w tym od zaległości wobec ZUS i organów podatkowych. W wielu przypadkach szybkie złożenie wniosku pozwala więc ograniczyć ryzyko dalszego narastania zadłużenia oraz szybciej uzyskać ochronę wynikającą z postępowania upadłościowego.

Roczny termin przewidziany dla wierzyciela ma charakter materialnoprawny i prekluzyjny. Po jego upływie wierzyciel traci możliwość skutecznego złożenia wniosku w tym szczególnym trybie.

Czy upadłość konsumencka obejmuje długi po działalności gospodarczej?

Jednym z najczęściej pojawiających się pytań w praktyce kancelaryjnej jest to, czy upadłość konsumencka może obejmować zobowiązania powstałe w związku z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą. W przypadku byłych przedsiębiorców odpowiedź co do zasady jest twierdząca, choć każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny prawnej.

Jakie zobowiązania najczęściej obejmuje postępowanie?

W praktyce postępowania upadłościowe byłych przedsiębiorców najczęściej obejmują:

• zobowiązania wobec kontrahentów,
• kredyty i pożyczki związane z działalnością gospodarczą,
• zobowiązania leasingowe,
• zaległości wobec ZUS,
• zaległości podatkowe,
• zobowiązania wobec instytucji finansowych,
• zadłużenie wynikające z umów najmu lokali użytkowych,
• zobowiązania wynikające z poręczeń i zabezpieczeń związanych z działalnością gospodarczą.

Dopuszczalność objęcia konkretnych zobowiązań skutkami postępowania upadłościowego zależy jednak od charakteru danej wierzytelności oraz przepisów określających katalog zobowiązań niepodlegających umorzeniu.

Zaległości wobec ZUS i urzędu skarbowego

W praktyce szczególne znaczenie dla byłych przedsiębiorców mają zobowiązania publicznoprawne, przede wszystkim zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz organów podatkowych.

Co do zasady należności z tytułu składek ZUS oraz zobowiązania podatkowe nie zostały wyłączone spod skutków oddłużenia przewidzianego w postępowaniu upadłościowym. Oznacza to, że mogą zostać objęte postępowaniem upadłościowym i – po spełnieniu ustawowych przesłanek – podlegać umorzeniu.

Nie oznacza to jednak automatycznego umorzenia wszystkich zobowiązań publicznoprawnych. Każdorazowo znaczenie ma charakter konkretnej należności, sposób jej powstania oraz to, czy nie zachodzą przesłanki wyłączające możliwość oddłużenia przewidziane w przepisach Prawa upadłościowego.

Jakie zobowiązania nie podlegają umorzeniu?

Prawo upadłościowe przewiduje katalog zobowiązań, które co do zasady nie podlegają umorzeniu w ramach upadłości konsumenckiej. Zgodnie z art. 491²¹ Prawa upadłościowego dotyczy to przede wszystkim:

• zobowiązań alimentacyjnych,
• rent odszkodowawczych związanych z wywołaniem choroby, niezdolności do pracy, kalectwa albo śmierci,
• kar grzywny i innych należności o charakterze represyjnym orzeczonych przez sąd,
• obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia orzeczonych w postępowaniu karnym,
• nawiązek i świadczeń pieniężnych orzeczonych jako środki karne,
• zobowiązań, których upadły umyślnie nie ujawnił w postępowaniu, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w sprawie.

W konsekwencji zaległości wobec ZUS oraz organów podatkowych co do zasady mogą zostać objęte oddłużeniem, ponieważ nie należą do ustawowego katalogu zobowiązań wyłączonych spod umorzenia. W praktyce mogą one zostać umorzone po wykonaniu planu spłaty wierzycieli albo – w przypadkach przewidzianych ustawą – bez ustalania planu spłaty.

Procedura upadłości konsumenckiej byłego przedsiębiorcy krok po kroku

Postępowanie upadłościowe byłego przedsiębiorcy ma charakter sformalizowany, jednak jego przebieg można przedstawić w kilku podstawowych etapach.

Etap 1. Analiza sytuacji prawnej i finansowej

Pierwszym krokiem jest szczegółowa analiza sytuacji majątkowej oraz prawnej dłużnika. Na tym etapie ocenie podlega przede wszystkim struktura zadłużenia, źródła zobowiązań, aktualny majątek dłużnika, prowadzone postępowania egzekucyjne, a także okoliczności związane z powstaniem niewypłacalności oraz zakończeniem działalności gospodarczej.

W przypadku byłych przedsiębiorców szczególne znaczenie ma również ocena wcześniejszego statusu przedsiębiorcy, zakresu odpowiedzialności za zobowiązania oraz ewentualnych czynności dotyczących majątku dokonanych przed złożeniem wniosku.

Etap 2. Przygotowanie dokumentacji

Kolejnym etapem jest zgromadzenie dokumentów niezbędnych do sporządzenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. W przypadku byłych przedsiębiorców dokumentacja obejmuje zazwyczaj nie tylko dane dotyczące aktualnej sytuacji majątkowej, ale również dokumenty związane z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą.

Etap 3. Sporządzenie i złożenie wniosku

Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej składa się za pośrednictwem systemu Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ) do właściwego sądu upadłościowego. Wniosek podlega opłacie stałej w wysokości 30 zł.

Sąd bada następnie, czy wniosek spełnia wymogi formalne oraz czy istnieją podstawy do ogłoszenia upadłości.

Etap 4. Ogłoszenie upadłości i wyznaczenie syndyka

Jeżeli sąd uzna, że zostały spełnione ustawowe przesłanki, wydaje postanowienie o ogłoszeniu upadłości i wyznacza syndyka. Z chwilą ogłoszenia upadłości majątek dłużnika staje się masą upadłości, a postępowania egzekucyjne prowadzone przeciwko dłużnikowi co do zasady ulegają zawieszeniu, a następnie umorzeniu w zakresie przewidzianym przepisami prawa upadłościowego.

Etap 5. Ustalenie wierzytelności i likwidacja majątku

Po ogłoszeniu upadłości syndyk ustala skład masy upadłości, weryfikuje zgłoszenia wierzycieli oraz podejmuje czynności związane z likwidacją majątku dłużnika w zakresie przewidzianym przepisami.

Etap 6. Plan spłaty albo umorzenie zobowiązań

Po zakończeniu zasadniczej części postępowania sąd ustala plan spłaty wierzycieli albo – w przypadkach przewidzianych ustawą – rozstrzyga o umorzeniu zobowiązań bez ustalania planu spłaty lub o warunkowym umorzeniu zobowiązań.

Plan spłaty określa zakres oraz okres wykonywania obowiązków spłaty przez upadłego, a także zakres zobowiązań podlegających umorzeniu po wykonaniu planu.

Etap 7. Oddłużenie

Po wykonaniu planu spłaty albo po uprawomocnieniu się postanowienia o umorzeniu zobowiązań dochodzi do oddłużenia upadłego w zakresie przewidzianym przepisami Prawa upadłościowego. Nie dotyczy to jednak zobowiązań, które ustawodawca wyłączył spod możliwości umorzenia.

Dokumenty potrzebne do upadłości konsumenckiej byłego przedsiębiorcy

Prawidłowe przygotowanie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wymaga zgromadzenia dokumentów pozwalających na ocenę sytuacji majątkowej, finansowej oraz prawnej dłużnika. W przypadku byłych przedsiębiorców zakres wymaganej dokumentacji jest zazwyczaj szerszy niż w standardowych sprawach konsumenckich, ponieważ obejmuje również dokumenty związane z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą.

W praktyce najczęściej konieczne jest przygotowanie m.in.:

• dokumentów potwierdzających tożsamość oraz stan cywilny dłużnika,
• dokumentów dotyczących zakończenia działalności gospodarczej, w tym aktualnych danych z CEIDG,
• deklaracji podatkowych związanych z prowadzoną działalnością,
• dokumentów potwierdzających wysokość zaległości wobec ZUS i organów podatkowych,
• umów kredytowych, pożyczkowych i leasingowych wraz z aktualnym stanem zadłużenia,
• nakazów zapłaty, wyroków sądowych oraz dokumentów dotyczących postępowań egzekucyjnych,
• dokumentów dotyczących majątku dłużnika, w szczególności nieruchomości, pojazdów i rachunków bankowych,
• dokumentów potwierdzających aktualne źródła dochodu i koszty utrzymania,
• dokumentacji medycznej, jeżeli stan zdrowia miał wpływ na powstanie albo pogłębienie niewypłacalności.

Zakres dokumentacji zależy każdorazowo od charakteru zadłużenia oraz sytuacji konkretnego dłużnika. W przypadku byłych przedsiębiorców szczególne znaczenie mają dokumenty pozwalające ustalić źródła powstania zobowiązań, przebieg działalności gospodarczej oraz aktualny stan rozliczeń z wierzycielami publicznoprawnymi i prywatnymi.

Braki w dokumentacji mogą jednak skutkować wezwaniami do uzupełnienia braków formalnych, wydłużeniem postępowania albo utrudnieniami w ocenie sytuacji dłużnika przez sąd i syndyka.

Plan spłaty wierzycieli

Plan spłaty wierzycieli stanowi zasadniczy element oddłużeniowy postępowania upadłościowego wobec osób fizycznych. Na tym etapie sąd określa, w jakim zakresie oraz przez jaki okres upadły będzie zobowiązany przeznaczać część swoich dochodów na spłatę wierzycieli.

Ustalając plan spłaty, sąd bierze pod uwagę przede wszystkim:

• możliwości zarobkowe upadłego,
• jego sytuację majątkową i osobistą,
• konieczność utrzymania upadłego oraz osób pozostających na jego utrzymaniu,
• potrzeby mieszkaniowe,
• wysokość niezaspokojonych wierzytelności,
• realne możliwości wykonania planu spłaty.

Co do zasady plan spłaty wierzycieli ustalany jest na okres nie dłuższy niż 36 miesięcy.

Jeżeli jednak sąd ustali, że upadły doprowadził do swojej niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, plan spłaty może zostać ustalony na okres od 36 do 84 miesięcy.

W przypadku byłych przedsiębiorców okoliczności te często podlegają szczegółowej analizie. Sąd może brać pod uwagę m.in.:

• sposób prowadzenia działalności gospodarczej,
• moment powstania stanu niewypłacalności,
• terminowość regulowania zobowiązań publicznoprawnych,
• skalę dalszego zadłużania się pomimo utraty płynności finansowej,
• podejmowane próby restrukturyzacji lub ratowania działalności,
• terminowość wykonania obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, jeżeli obowiązek taki istniał,
• rzetelność prowadzenia dokumentacji finansowej i księgowej.

Zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego przedsiębiorca będący dłużnikiem niewypłacalnym ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie trzydziestu dni od dnia powstania stanu niewypłacalności. Niewykonanie tego obowiązku nie wyłącza obecnie możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej, może jednak wpływać na ocenę stopnia zawinienia dłużnika oraz na długość planu spłaty wierzycieli.

Umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty

W określonych przypadkach sąd może umorzyć zobowiązania upadłego bez ustalania planu spłaty wierzycieli. Rozwiązanie to ma charakter wyjątkowy i znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy sytuacja osobista oraz zdrowotna upadłego wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat.

Dotyczy to najczęściej osób:

• trwale niezdolnych do pracy,
• ciężko chorych,
• znajdujących się w podeszłym wieku,
• pozbawionych realnych perspektyw poprawy sytuacji majątkowej.

W takich przypadkach sąd może dojść do wniosku, że ustalanie planu spłaty byłoby pozbawione praktycznego znaczenia.

Warunkowe umorzenie zobowiązań

Prawo upadłościowe przewiduje również możliwość warunkowego umorzenia zobowiązań bez ustalania planu spłaty. Instytucja ta znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy brak możliwości dokonywania spłat ma charakter przejściowy, a istnieje prawdopodobieństwo poprawy sytuacji życiowej lub finansowej upadłego w przyszłości.

W przypadku warunkowego umorzenia zobowiązań sąd wyznacza okres pięciu lat, w którym upadły pozostaje zobowiązany do składania corocznych sprawozdań dotyczących swojej sytuacji majątkowej i zarobkowej.

Jeżeli w tym czasie sytuacja upadłego ulegnie istotnej i trwałej poprawie, sąd może uchylić postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań i ustalić plan spłaty wierzycieli. W przeciwnym przypadku, po upływie okresu wskazanego w ustawie, zobowiązania podlegają definitywnemu umorzeniu w zakresie przewidzianym przepisami Prawa upadłościowego.

Pomoc prawna przy upadłości konsumenckiej byłego przedsiębiorcy

Sprawy dotyczące upadłości konsumenckiej byłych przedsiębiorców należą zazwyczaj do bardziej złożonych postępowań oddłużeniowych. Obejmują bowiem nie tylko ocenę aktualnej sytuacji majątkowej dłużnika, ale również analizę wcześniejszej działalności gospodarczej, sposobu powstania zadłużenia oraz odpowiedzialności za zobowiązania związane z działalnością.

Profesjonalne przygotowanie sprawy pozwala ograniczyć ryzyko błędów formalnych, właściwie ocenić sytuację prawną dłużnika oraz przygotować wniosek w sposób uwzględniający specyfikę zadłużenia powstałego w związku z działalnością gospodarczą.