Zabezpieczenie roszczenia w sprawach gospodarczych pozwala przedsiębiorcy ochronić możliwość przyszłego odzyskania pieniędzy jeszcze przed zakończeniem procesu. Gdy kontrahent przestaje regulować należności, opróżnia rachunki bankowe, sprzedaje majątek albo przenosi aktywa na inne podmioty, sam pozew o zapłatę może okazać się niewystarczający. Odpowiednio przygotowany wniosek o zabezpieczenie roszczenia może ograniczyć ryzyko, że po uzyskaniu korzystnego wyroku nie będzie już z czego prowadzić egzekucji.
Zabezpieczenie roszczenia w sprawach gospodarczych – jakie są przesłanki?
Zabezpieczenie roszczenia to środek tymczasowej ochrony prawnej. Zgodnie z art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd można żądać udzielenia zabezpieczenia. Jego celem nie jest zaspokojenie wierzyciela, lecz stworzenie takiej sytuacji prawnej, która zwiększy szanse na realne wykonanie przyszłego orzeczenia.
Granica ta ma istotne znaczenie. W myśl art. 731 k.p.c. zabezpieczenie co do zasady nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia. Sąd nie rozstrzyga więc jeszcze definitywnie o zasadności żądania i nie spełnia świadczenia na rzecz wierzyciela, lecz – jeżeli uzna wniosek za zasadny – wydaje postanowienie określające sposób zabezpieczenia. Dopiero takie postanowienie może stanowić podstawę dalszych czynności, np. zajęcia rachunku bankowego, zajęcia wierzytelności, zajęcia ruchomości albo ustanowienia hipoteki przymusowej.
Dla przedsiębiorcy oznacza to konkretną korzyść praktyczną: zabezpieczenie roszczenia w sprawie gospodarczej zwiększa szanse na skuteczną egzekucję po uzyskaniu korzystnego rozstrzygnięcia, zwłaszcza wtedy, gdy istnieje ryzyko utraty płynności przez kontrahenta, przenoszenia majątku albo celowego wyzbywania się aktywów w toku procesu.
Postępowanie zabezpieczające – przesłanki udzielenia zabezpieczenia
Sąd może udzielić zabezpieczenia tylko wtedy, gdy zostaną łącznie uprawdopodobnione dwie przesłanki wskazane w art. 730¹ § 1 k.p.c.: roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Oznacza to, że samo twierdzenie o istnieniu długu nie jest wystarczające – wniosek powinien wykazywać zarówno wiarygodność dochodzonego roszczenia, jak i potrzebę udzielenia tymczasowej ochrony na czas trwania postępowania.
Uprawdopodobnienie roszczenia
Uprawdopodobnienie roszczenia oznacza mniej niż jego pełne udowodnienie. Na tym etapie nie jest konieczne przeprowadzenie kompletnego postępowania dowodowego, ale trzeba przedstawić takie okoliczności i dokumenty, które pozwalają przyjąć, że roszczenie jest wiarygodne i prima facie zasadne. W sprawach o zapłatę będą to najczęściej: umowa, faktury, potwierdzenia odbioru towaru lub wykonania usługi, korespondencja handlowa, wezwania do zapłaty, potwierdzenia sald, dowody częściowych płatności.
Uprawdopodobnienie powinno obejmować zarówno podstawę faktyczną roszczenia, jak i jego podstawę prawną. W praktyce oznacza to, że wierzyciel powinien wykazać nie tylko, że określona kwota pozostaje niezapłacona, ale również z jakiego stosunku prawnego wynika obowiązek jej zapłaty.
Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia
Drugą przesłanką jest interes prawny. Zgodnie z art. 730¹ § 2 k.p.c. istnieje on wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia albo w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania.
W praktyce chodzi o realne, a nie wyłącznie hipotetyczne ryzyko. Może ono wynikać przykładowo z tego, że dłużnik wyzbywa się majątku, przenosi aktywa na podmioty powiązane, zaciąga kolejne zobowiązania, utracił płynność finansową, zaprzestał regulowania wymagalnych należności albo prowadzone są wobec niego inne postępowania egzekucyjne. Same opóźnienia w płatności, bez dodatkowych okoliczności wskazujących na zagrożenie przyszłej egzekucji, mogą okazać się niewystarczające.
Dlatego uzasadnienie wniosku powinno wskazywać konkretne fakty, a nie jedynie ogólne obawy wierzyciela. Im lepiej udokumentowane ryzyko, tym większa szansa na uzyskanie zabezpieczenia.
Domniemanie uprawdopodobnienia interesu prawnego w transakcjach handlowych
W określonych sprawach gospodarczych ustawodawca przewidział ułatwienie dla wierzyciela. Zgodnie z art. 730¹ § 2¹ k.p.c. interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia uważa się za uprawdopodobniony, jeżeli powód dochodzi należności zapłaty z tytułu transakcji handlowej w rozumieniu ustawy z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, a jednocześnie:
- wartość tej transakcji nie przekracza 75 000 zł,
- dochodzona należność nie została uregulowana,
- od dnia upływu terminu płatności minęły co najmniej trzy miesiące.
W takim przypadku wierzyciel nadal powinien uprawdopodobnić samo roszczenie, ale korzysta z ustawowego ułatwienia w zakresie interesu prawnego. Nie oznacza to automatycznego uwzględnienia wniosku, lecz istotnie zmniejsza ciężar argumentacji dotyczącej ryzyka niewykonania przyszłego orzeczenia. W praktyce rozwiązanie to ma szczególne znaczenie przy mniejszych, powtarzalnych wierzytelnościach B2B wynikających z niezapłaconych faktur.
Dopuszczalne sposoby zabezpieczenia roszczeń pieniężnych
Sposoby zabezpieczenia roszczeń pieniężnych zostały określone w art. 747 k.p.c. Przepis ten wskazuje, że zabezpieczenie może nastąpić w szczególności przez:
- zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego,
- obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową,
- ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej albo której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu,
- obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską,
- ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,
- ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem, gospodarstwem rolnym albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią.
W praktyce spraw gospodarczych najczęściej rozważa się zabezpieczenie przez zajęcie rachunku bankowego, zajęcie wierzytelności przysługujących dłużnikowi od jego kontrahentów albo obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową. Dobór sposobu zabezpieczenia powinien odpowiadać charakterowi roszczenia, wartości dochodzonej kwoty oraz strukturze majątku dłużnika.
Warto przy tym odróżnić zabezpieczenie roszczeń pieniężnych od zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych. Podstawą sposobów zabezpieczenia roszczeń pieniężnych jest art. 747 k.p.c. W przypadku roszczeń niepieniężnych zastosowanie znajduje natomiast art. 755 k.p.c., który pozostawia sądowi szerszą swobodę w doborze odpowiedniego środka, np. przez unormowanie praw i obowiązków stron na czas procesu, zakaz zbywania przedmiotów objętych sporem albo wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej lub właściwym rejestrze.
Temat ten omawiamy szerzej w osobnym artykule: Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych – kiedy i jak można z niego skorzystać?
Wybór sposobu zabezpieczenia nie jest jednak dowolny. Zgodnie z art. 730¹ § 3 k.p.c. sąd powinien uwzględniać interesy obu stron lub uczestników postępowania w taki sposób, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. Zasada proporcjonalności ma w praktyce istotne znaczenie – zbyt szeroki albo nadmiernie dolegliwy sposób zabezpieczenia może prowadzić do oddalenia wniosku albo udzielenia zabezpieczenia w węższym zakresie niż żądany.
Wniosek o zabezpieczenie roszczenia – co powinien zawierać?
Gotowy wzór z Internetu rzadko wystarcza. Sąd nie ocenia samego formularza, lecz to, czy w konkretnej sprawie zostały spełnione przesłanki udzielenia zabezpieczenia: uprawdopodobnienie roszczenia, interes prawny oraz adekwatność proponowanego sposobu zabezpieczenia.
Dobrze przygotowany wniosek o zabezpieczenie roszczenia powinien zawierać w szczególności:
- oznaczenie sądu właściwego,
- oznaczenie uprawnionego i obowiązanego, czyli stron postępowania zabezpieczającego,
- wskazanie roszczenia, które ma zostać zabezpieczone,
- oznaczenie sumy zabezpieczenia – w przypadku roszczeń pieniężnych,
- dokładne określenie sposobu zabezpieczenia, np. zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego do określonej kwoty albo ustanowienie hipoteki przymusowej,
- uprawdopodobnienie roszczenia,
- uprawdopodobnienie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia,
- uzasadnienie, że wybrany sposób zabezpieczenia jest proporcjonalny i nie obciąża obowiązanego ponad potrzebę,
- wykaz załączników,
- podpis oraz – jeżeli opłata jest należna – dowód jej uiszczenia.
Wniosek powinien być możliwie konkretny. W praktyce nie wystarczy ogólne twierdzenie, że dłużnik może nie zapłacić. Warto wskazać dokumenty potwierdzające istnienie roszczenia oraz fakty świadczące o ryzyku utrudnienia przyszłej egzekucji, np. wyzbywanie się majątku, utratę płynności, inne postępowania egzekucyjne albo brak reakcji na wezwania do zapłaty.
Wniosek o zabezpieczenie przed wniesieniem pozwu
Zabezpieczenia można żądać jeszcze przed wszczęciem procesu. Wniosek o zabezpieczenie przed pozwem bywa szczególnie istotny wtedy, gdy wierzyciel musi działać szybko, zanim dłużnik podejmie czynności utrudniające przyszłą egzekucję.
Trzeba jednak pamiętać o rygorze wynikającym z art. 733 § 1 k.p.c. Jeżeli sąd udzieli zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania, wyznaczy termin na wniesienie pisma wszczynającego sprawę. Termin ten nie może być dłuższy niż dwa tygodnie. Jeżeli uprawniony nie wniesie pozwu albo innego właściwego pisma w wyznaczonym terminie, zabezpieczenie upadnie.
W praktyce oznacza to, że wniosek o zabezpieczenie przed pozwem powinien być elementem przygotowanej strategii procesowej. Po uzyskaniu postanowienia o zabezpieczeniu trzeba niezwłocznie podjąć dalsze czynności i wnieść sprawę do sądu w zakreślonym terminie.
Ile kosztuje wniosek o zabezpieczenie roszczenia?
Opłata od wniosku o zabezpieczenie zależy przede wszystkim od tego, na jakim etapie jest on składany. W praktyce należy rozróżnić trzy podstawowe sytuacje:
- wniosek o zabezpieczenie zawarty w pozwie –nie podlega odrębnej opłacie. Powód uiszcza opłatę od pozwu, a żądanie zabezpieczenia stanowi element pisma wszczynającego postępowanie;
- wniosek o zabezpieczenie składany w toku sprawy – podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł. Dotyczy to odrębnego wniosku o udzielenie, zmianę albo uchylenie zabezpieczenia;
- wniosek o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego składany przed wniesieniem pozwu – podlega opłacie w wysokości 1/4 opłaty należnej od pozwu o to roszczenie. Uiszczona opłata może zostać następnie zaliczona na poczet opłaty od pozwu, jeżeli pozew zostanie wniesiony w terminie przewidzianym w przepisach o zabezpieczeniu.
Jak przebiega postępowanie zabezpieczające i ile trwa?
Wniosek o udzielenie zabezpieczenia sąd powinien rozpoznać bezzwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu. Co do zasady odbywa się to na posiedzeniu niejawnym, a więc bez udziału stron i bez wyznaczania rozprawy, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
W sprawach o zabezpieczenie roszczeń pieniężnych wynikających z transakcji handlowych, objętych art. 730¹ § 2¹ k.p.c., postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia może wydać również referendarz sądowy. Dotyczy to więc określonej kategorii spraw, w których ustawodawca przewidział ułatwienia dla wierzyciela dochodzącego zapłaty.
Jeżeli sąd uwzględni wniosek, wydaje postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia i określa w nim sposób zabezpieczenia. Dalszy etap zależy od rodzaju zastosowanego środka. Jeżeli zabezpieczenie podlega wykonaniu w drodze egzekucji, do jego wykonania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, a sąd nadaje postanowieniu klauzulę wykonalności z urzędu. W praktyce może to prowadzić np. do zajęcia rachunku bankowego, wierzytelności albo ruchomości przez komornika.
Stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia przysługuje środek zaskarżenia. Wniesienie zażalenia co do zasady nie pozbawia jednak zabezpieczenia skuteczności, dlatego postanowienie może wywoływać praktyczne skutki jeszcze przed ostatecznym rozpoznaniem zaskarżenia.
Ryzyka i odpowiedzialność uprawnionego
Zabezpieczenie roszczenia jest skutecznym instrumentem ochrony wierzyciela, ale jego uzyskanie wiąże się również z określonymi ryzykami. Uprawniony powinien pamiętać, że zabezpieczenie ma charakter tymczasowy i jest ściśle związane z dalszym przebiegiem sprawy.
Zgodnie z art. 744 k.p.c. zabezpieczenie upada m.in. w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa albo umorzenia postępowania. Upadek zabezpieczenia nastąpi również wtedy, gdy zabezpieczenia udzielono przed wszczęciem postępowania, a uprawniony nie wystąpił następnie we wszczętym postępowaniu o całość zabezpieczonego roszczenia albo wystąpił z roszczeniem innym niż to, które zostało zabezpieczone.
Dodatkowo, na podstawie art. 746 k.p.c., obowiązanemu może przysługiwać wobec uprawnionego roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia. Roszczenie o naprawienie szkody wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od dnia jego powstania. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których uprawniony nie wniósł pisma wszczynającego postępowanie w wyznaczonym terminie, cofnął pozew, pozew został zwrócony albo odrzucony, powództwo zostało oddalone albo postępowanie umorzono.
W praktyce oznacza to, że wniosek o zabezpieczenie powinien być składany rozważnie. Z jednej strony ma chronić wierzyciela przed nieskuteczną egzekucją, z drugiej, nie powinien prowadzić do nieuzasadnionego paraliżu działalności obowiązanego.
Zabezpieczenie roszczenia dla przedsiębiorców z Poznania i okolic
W sporach gospodarczych szybkie podjęcie odpowiednich działań może mieć decydujące znaczenie dla skutecznego odzyskania należności. Samo wniesienie pozwu nie zawsze zapewnia wierzycielowi wystarczającą ochronę, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko, że kontrahent przed zakończeniem procesu wyzbędzie się majątku, opróżni rachunki bankowe, sprzeda składniki przedsiębiorstwa albo przeniesie aktywa na inny podmiot.
W takiej sytuacji przedsiębiorca może rozważyć złożenie wniosku o zabezpieczenie roszczenia. Jego celem jest ochrona możliwości wykonania przyszłego orzeczenia, zanim wierzyciel uzyska prawomocny wyrok. Zabezpieczenie może mieć szczególne znaczenie w sprawach dotyczących niezapłaconych faktur, umów sprzedaży i dostawy, usług, robót budowlanych oraz innych zobowiązań wynikających ze współpracy B2B.
Problem ten dotyczy zarówno przedsiębiorców prowadzących działalność w Poznaniu, jak i firm z Obornik, Wągrowca oraz innych miejscowości w regionie. Jeżeli dłużnik przestaje odpowiadać na wezwania do zapłaty, ma problemy z płynnością finansową lub podejmuje działania zagrażające przyszłej egzekucji, zwlekanie z reakcją może ograniczyć szanse na rzeczywiste odzyskanie pieniędzy.
Wniosek o zabezpieczenie może zostać złożony razem z pozwem, w toku już prowadzonej sprawy, a w uzasadnionych przypadkach także przed wszczęciem postępowania. Wybór właściwego momentu i sposobu zabezpieczenia powinien być poprzedzony analizą dokumentów, wysokości dochodzonej należności oraz sytuacji majątkowej kontrahenta.
Zabezpieczenie roszczenia może stanowić jeden z elementów szerszej strategii obejmującej windykację należności, działania przedsądowe oraz późniejsze dochodzenie zapłaty przed sądem. Jeżeli polubowne odzyskanie pieniędzy nie jest możliwe, konieczne może być wszczęcie odpowiedniego postępowania sądowego połączonego z wnioskiem o zabezpieczenie majątku dłużnika.
Podsumowanie – kiedy warto złożyć wniosek o zabezpieczenie?
Zabezpieczenie roszczenia jest instrumentem tymczasowej ochrony prawnej, który może zwiększyć szanse wierzyciela na skuteczne wykonanie przyszłego orzeczenia. Nie prowadzi ono do natychmiastowej wypłaty dochodzonej kwoty, lecz ma zapobiec sytuacji, w której po zakończeniu procesu majątek dłużnika okaże się niewystarczający do przeprowadzenia egzekucji.
Skuteczność wniosku zależy przede wszystkim od uprawdopodobnienia dochodzonego roszczenia, wykazania interesu prawnego oraz wskazania odpowiedniego i proporcjonalnego sposobu zabezpieczenia. Istotne jest również prawidłowe udokumentowanie okoliczności świadczących o zagrożeniu przyszłej egzekucji, takich jak wyzbywanie się majątku, utrata płynności finansowej czy nieskuteczne próby uzyskania zapłaty.
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny. Gotowy wzór pisma może stanowić punkt wyjścia, ale nie zastąpi analizy umowy, dokumentów księgowych, korespondencji z dłużnikiem oraz informacji dotyczących jego sytuacji majątkowej. Nieprawidłowo określony sposób zabezpieczenia albo zbyt ogólne uzasadnienie mogą zmniejszyć szanse na uwzględnienie wniosku.
Kancelaria Prawna Krysztoforski wspiera przedsiębiorców w sporach o zapłatę, przygotowuje wnioski o zabezpieczenie roszczeń oraz reprezentuje klientów w postępowaniach zabezpieczających i gospodarczych. Skontaktuj się z Kancelarią Prawną Krysztoforski, aby przedstawić swoją sytuację i omówić możliwe sposoby zabezpieczenia dochodzonej należności.
Więcej informacji o odzyskiwaniu należności od nierzetelnych kontrahentów znajdziesz w naszych artykułach:
Windykacja Wągrowiec – co zrobić, gdy kontrahent nie płaci faktury?
Windykacja należności w Obornikach – co zrobić, gdy kontrahent nie płaci faktury?